Strona główna menu O mnie menu Teksty menu Dydaktyka menu Mniejszości narodowe menu Rubikon menu News
Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce

Prawne definicje mniejszości narodowej oraz mniejszości etnicznej znajdują się w ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz.U. z 2005 r. Nr 17, poz. 141, Nr 62, poz. 550). Mniejszością narodową, w rozumieniu ustawy, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki:

1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej;
2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją;
3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji;
4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę;
5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat;
6) utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Za mniejszości narodowe uznaje się następujące mniejszości:
1) białoruską;
2) czeską;
3) litewską;
4) niemiecką;
5) ormiańską;
6) rosyjską;
7) słowacką;
8) ukraińską;
9) żydowską.

Mniejszością etniczną, w rozumieniu ustawy, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki: 1) jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej; 2) w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją; 3) dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji; 4) ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę; 5) jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od co najmniej 100 lat; 6) nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie.

Za mniejszości etniczne uznaje się następujące mniejszości:
1) karaimską;
2) łemkowską;
3) romską;
4) tatarską.

Ponadto za język regionalny uznaje się język kaszubski. Dzięki temu z praw zapisanych w ustawie korzystają także Kaszubi, którzy nie są uznawani za mniejszość etniczną, lecz za grupę regionalną.

  Źródłem oficjalnych (urzędowych) danych o liczebności poszczególnych mniejszości jest Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań z 2002 roku. Spis stał się ważnym wydarzeniem medialnym, czyniąc z raportów Głównego Urzędu Statystycznego przedmiot zainteresowania szerokich rzesz czytelników prasy codziennej i widzów programów informacyjnych. Spis z 2002 r. jest pierwszym spisem powszechnym po przemianach zapoczątkowanych wydarzeniami 1989 r. (w XX wieku Polska przeprowadziła siedem spisów powszechnych, jeden spis sumaryczny oraz trzy spisy reprezentacyjne). Spis budził liczne kontrowersje już w czasie debaty sejmowej nad jego przeprowadzeniem. Ostatecznie, od strony formalnej, można go udać za bardzo udany, mimo głosów kontestujących jego wyniki na pewnych obszarach. Spis okazał się prawdziwą próbą ognia dla mniejszości narodowych i etnicznych, weryfikując ich liczebność, bezwzględnie ukazując poziom asymilacji oraz siłę liderów do mobilizacji społeczności. Bezdyskusyjnym zwycięzcą Spisu okazali się Ślązacy, a mówiąc ściślej liderzy, którzy głosili ideologię narodu śląskiego. Mniejszości narodowe i etniczne - poza Łemkami i Romami - można uznać za „okaleczone” w różnym stopniu. Niemcy w Polsce wyszli z tego boju z tarczą, choć nie bez bolesnych ran.

  Analizując wyniki Spisu większość komentatorów, w tym nieraz socjologowie, zdaje się popadać w scjentystyczne złudzenie, że oto w wyniku naukowego pomiaru odwzorowaliśmy – lepiej lub gorzej – obiektywną strukturę etniczną kraju. Tymczasem wszelka wiedza społeczna jest refleksyjna, co wynika także z tego, że podmiot poznania socjologii jest zarazem integralną częścią przedmiotu. Wyniki badań i teorie są przyswajane przez członków społeczeństwa, wpływają na ich wiedzę, postawy i odczucia, a tym samym przyczyniają się do zmiany relacji społecznych. Czasy późnej nowoczesności, w których żyjemy, charakteryzują się przy tym – jak podkreśla Anthony Giddens - wzrostem refleksyjności społecznej. Działanie tego mechanizmu doskonale widać na przykładzie Spisu w zakresie pytania dotyczącego deklaracji narodowościowej. Wyniki Spisu wskazują na dużą różnorodność społeczności narodowościowych, etnicznych i etniczno-regionalnych. Statystycy GUS wyróżnili 109 kategorii, przy czym 91 z nich liczy mniej niż 1000 osób, połowa – mniej niż 100, a jedna trzecia – mniej niż 50. Liczebność poszczególnych mniejszości przedstawiono w tabeli 1. Ponieważ do mniejszości zaliczyć można tylko obywateli polskich (pozostali to cudzoziemcy), liczebności poszczególnych mniejszości (w ścisłym sensie) podano w kolumnie 5. Jak widać z tabeli 1, cztery największe mniejszości liczą łącznie 234.637 osób, tj. 92,64% wszystkich członków mniejszości (obywateli polskich deklarujących niepolską narodowość w Spisie). Żadna z pozostałych mniejszości nie przekracza progu trzech procent.  

Tabela 1. Liczebność mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce

L.p. Nazwa mniejszości Liczebność według NSP % liczby obywateli ogółem Posiadający obywatelstwo polskie   % liczby członków danej mniejszości ogółem % liczby członków mniejszości posiadających obywatelstwo polskie ogółem
1 2 3 4 5 6 7
Ogółem ludność 38.230.080 100 37.529.751 xxx xxx
  Mniejszości razem 268.845 0,70 253.273 94,21 100
1.   niemiecka 152.897 0,40 147.094 96,20 58,08
2. białoruska 48.737 0,13 47.640 97,75 18,81
3. ukraińska 30.957 0,08 27.172 87,77 10,73
4. romska 12.855 0,03 12.731 99,04 5,03
5. rosyjska 6.103 0,02 3.244 53,15 1,28
6. łemkowska 5.863 0,02 5.850 99,78 2,31
7. litewska 5.846 0,02 5.639 96,46 2,23
8. słowacka 2.001 0,01 1.710 85,46 0,68
9. żydowska 1.133 0 1.055 93,12 0,42
10. ormiańska 1.082 0 262 24,21 0,10
11. czeska 831 0 386 46,45 0,15
12. tatarska 495 0 447 90,30 0,18
13. karaimska 45 0 43 95,56 0,02

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych i zestawień GUS   Ludność o niepolskiej identyfikacji koncentruje się głównie w trzech województwach: śląskim – 186,3 tys., tj. 39,5%; opolskim – 133,3 tys., tj. 28,3% i podlaskim – 55,2 tys., tj. 11,7%. Używanie języka niepolskiego w kontaktach domowych ogółem deklaruje 563,5 tys. osób (1,47%), w tym wyłącznie język (języki) niepolskie – 52,5 tys. (0,14%). Języka niemieckiego używa (razem, niezależnie od obywatelstwa) 204,6 tys. osób; białoruskiego – 40,6 tys.; ukraińskiego – 22,7 tys.; romskiego – 15,8 tys.; rosyjskiego – 15,3 tys.; litewskiego – 5,8 tys.; łemkowskiego – 5,6 tys.; czeskiego – 1,5 tys.; słowackiego – 921 osób; ormiańskiego – 872 osób; hebrajskiego – 225 osób; jidysz – 37 osób. „Języka śląskiego” używa zaś w kontaktach domowych 56,6 tys. osób (dla porównania – kaszubskiego, który ma już status języka regionalnego, używa 52,6 tys. osób). Na tym tle 173,2 tys. Ślązaków jako wynik odpowiedzi na pytanie o narodowość można uznać za bezsporny sukces „ideologów narodu śląskiego”, zwłaszcza wobec tego, że „konkurencyjna identyfikacja” niemiecka została wybrana przez 152,9 tys. osób.

  Skutki Narodowego Spisu Powszechnego można zebrać w kilka grup:

1. Wpływ na dynamikę procesów narodowościowych na Śląsku. Pamiętając o zasadzie refleksyjności społecznej, wyniki Spisu należy uznać za ważny czynnik wpływający na procesy narodowościowe w Polsce, w tym zwłaszcza na Śląsku. Poznanie liczebności mniejszości niemieckiej oraz pełnoprawna obecność śląskiej samokategoryzacji w dyskursie publicznym, wpłyną na dynamikę ruchu mniejszości niemieckiej oraz ruchów manifestujących narodowość śląską. Dlatego liczba osób deklarujących „narodowość śląską” w kolejnych spisach może rosnąć, a narodowość niemiecką – maleć. Jest to, jak sądzę najważniejszy długofalowy skutek opublikowania wyników Spisu.

  2. Społeczny wizerunek mniejszości. Znaczące obniżenie liczebności mniejszości skutkuje pogorszeniem się jej statusu w dyskursie publicznym. Niezależnie od historycznych zaszłości i uprzedzeń, liczna mniejszość budzi respekt. Tym bardziej, że w świadomości społecznej, jak się wydaje, mniejszość ukraińska nadal uruchamia negatywny stereotyp „zagrożonego pogranicza”, co tylko częściowo łagodzone jest wiedzą o rozproszeniu tej społeczności w wyniku akcji „Wisła”. Postulaty i żądania dużej mniejszości należy także – w potocznym odczuciu – traktować poważniej i z większą uwagą. Nie bez znaczenia jest także fakt, że licznej mniejszości łatwiej uzyskać łamy prasy i czas antenowy w mediach elektronicznych. Wielu polityków powołuje się na Spis dowodząc, że mniejszościom nie należą się zbyt szerokie prawa, gdyż Polska jest krajem homogenicznym narodowo.

  3. Znaczenie polityczne. Obniżenie oficjalnej liczebności mniejszości obniża jej znaczenie dla polityków, zarówno w kalkulacjach wyborczych, jako potencjalny lokalny lub regionalny elektorat (w mniejszym stopniu), jak i jako liczną grupę „partnerską”, przywoływaną w dyskursie publicznym. Można także spodziewać się, że problemy lub obawy członków mniejszości związane z deklaracją narodową będą przez polityków przenoszone na mniejszościowe decyzje polityczne. Wyniki Spisu świadczyć mogą zatem dla wielu polityków o niskiej mobilizacji etnicznej i etnopolitycznej Białorusinów i Ukraińców, co w rzeczywistości prawdziwe jest przede wszystkim w odniesieniu do tych pierwszych. Także w tym wymiarze śląscy Niemcy nie stracili wiele: trend coraz mniejszego poparcia kandydatów Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Niemców na Śląsku Opolskim w wyborach (różnego typu) był już obserwowany i dyskutowany od dawna.

  4. Dane urzędowe. Najważniejszym bezpośrednim skutkiem Spisu jest to, że jego wyniki stały się automatycznie danymi urzędowymi, którymi muszą się kierować instytucje i organy administracji rządowej. Dane o liczebności mają znaczenie dla uznania, w których gminach można wprowadzić język ojczysty mniejszości jako język pomocniczy w stosunkach urzędowych. Zadecydował o tym Sejm, uchwalając ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. W Podkomisji Nadzwyczajnej 1 dyskutowane były dwa progi liczebności danej mniejszości (8 i 20%), którego to progu przekroczenie w skali danej gminy jest warunkiem koniecznym, choć nie wystarczającym, uzyskania przez język ojczysty mniejszości statusu języka pomocniczego (w odniesieniu do podwójnych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych przyjęto inną zasadę). Inaczej w przypadku społeczności posługujących się językiem regionalnym – tu decyduje odpowiedź na pytanie o język używany w domu, co wydaje się rozwiązaniem bardzo racjonalnym. Ustawa zdefiniowała ten język następująco (art. 19):

1. Za język regionalny w rozumieniu ustawy, zgodnie z Europejską Kartą Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, uważa się język, który:

1) jest tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez jego obywateli, którzy stanowią grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa;

2) różni się od oficjalnego języka tego państwa; nie obejmuje to ani dialektów oficjalnego języka państwa, ani języków imigrantów.

2. Językiem regionalnym w rozumieniu ustawy jest język kaszubski. Przepisy art. 7-15 stosuje się odpowiednio, z tym że przez liczbę mieszkańców gminy, o której mowa w art. 14, należy rozumieć liczbę osób posługujących się językiem regionalnym, urzędowo ustaloną jako wynik ostatniego spisu powszechnego.

  Przyjęcie progu 20% oznacza, że jedynie trzy narodowości uzyskały możliwość ubiegania się o status języka pomocniczego dla swego języka ojczystego (por. Tabela 2). Przyjęty w projekcie Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych próg 8% dopuściłby 5 narodowości. W obu wariantach próg przekraczają Ślązacy, którzy jednak w świetle ustawy nie są uznawani za mniejszość etniczną. Tabela 2: Warianty liczby gmin, w których dopuszczony może być język ojczysty mniejszości lub język regionalny (w świetle ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym).

L.p. Lista gmin, w których dopuszczony może być język ojczysty mniejszości lub język regionalny, jeżeli w ustawie o mniejszościach... przyjmiemy następujący próg liczebności mniejszości narodowej lub etnicznej:  
  8% 20% 25% 50%
  mniejszość niemiecka
1. gm. w. Bierawa gm. w. Bierawa gm. w. Bierawa xxx
2. gm. w. Cisek gm. w. Cisek gm. w. Cisek xxx
3. gm. w. Reńska Wieś gm. w. Reńska Wieś gm. w. Reńska Wieś xxx
4. gm. w. Lasowice Wielkie gm. w. Lasowice Wielkie gm. w. Lasowice Wielkie xxx
5. gm. w. Strzeleczki gm. w. Strzeleczki gm. w. Strzeleczki xxx
6. gm. w. Walce gm. w. Walce gm. w. Walce xxx
7. gm. m-w. Dobrodzień gm. m-w. Dobrodzień gm. m-w. Dobrodzień xxx
8. gm. w. Radłów gm. w. Radłów gm. w. Radłów xxx
9. gm. w. Zębowice gm. w. Zębowice gm. w. Zębowice xxx
10.    gm. w. Chrząstowice gm. w. Chrząstowice gm. w. Chrząstowice xxx
11.    gm. w. Komprachcice gm. w. Komprachcice gm. w. Komprachcice xxx
12.    gm. w. Łubniany gm. w. Łubniany gm. w. Łubniany xxx
13.    gm. w. Murów gm. w. Murów gm. w. Murów xxx
14.    gm. w. Prószków gm. w. Prószków gm. w. Prószków xxx
15.    gm. m-w. Biała gm. m-w. Biała gm. m-w. Biała xxx
16.    gm. w. Izbicko gm. w. Izbicko gm. w. Izbicko xxx
17.    gm. m-w. Kolonowskie gm. m-w. Kolonowskie gm. m-w. Kolonowskie xxx
18.    gm. m-w. Leśnica gm. m-w. Leśnica gm. m-w. Leśnica xxx
19.    gm. m-w. Ujazd gm. m-w. Ujazd gm. m-w. Ujazd xxx
20.    gm. w. Tarnów Opolski gm. w. Tarnów Opolski xxx xxx
21.    gm. w. Turawa gm. w. Turawa xxx xxx
22.    gm. m-w. Głogówek gm. m-w. Głogówek xxx xxx
23.    gm. m-w. Olesno gm. m-w. Olesno xxx xxx
24.    gm. w. Pawłowiczki gm. w. Pawłowiczki xxx xxx
25.    gm. w. Polska Cerekiew gm. w. Polska Cerekiew xxx xxx
26.    gm. w. Dobrzeń Wielki gm. w. Dobrzeń Wielki xxx xxx
27.    gm. w. Jemielnica gm. w. Jemielnica xxx xxx
28.    gm. m-w. Krzanowice gm. m-w. Krzanowice xxx xxx
29.    gm. m-w. Baborów xxx xxx xxx
30.    gm. m-w. Kluczbork xxx xxx xxx
31.    gm. m-w. Gogolin xxx xxx xxx
32.    gm. m-w. Krapkowice xxx xxx xxx
33.    gm. m-w. Zdzieszowice xxx xxx xxx
34.    gm. m-w. Gorzów Śląski xxx xxx xxx
35.    gm. w. Dąbrowa xxx xxx xxx
36.    gm. m-w. Ozimek xxx xxx xxx
37.    gm. w. Popielów xxx xxx xxx
38.    gm. m-w. Strzelce Opolskie xxx xxx xxx
39.    gm. m-w. Zawadzkie xxx xxx xxx
40.    gm. w. Rudziniec xxx xxx xxx
41.    gm. m-w. Sośnicowice xxx xxx xxx
42.    gm. m-w. Toszek xxx xxx xxx
43.    gm. w. Ciasna xxx xxx xxx
44.    gm. w. Zbrosławice xxx xxx xxx
45.    gm. w. Krzyżanowice xxx xxx xxx
46.    gm. w. Nędza xxx xxx xxx
47.    gm. w. Rudnik xxx xxx xxx
48.    gm. w. Pietrowice Wielkie xxx xxx xxx
   mniejszość białoruska 
49.    gm. w. Orla gm. w. Orla gm. w. Orla gm. w. Orla
50.    gm. w. Czyże gm. w. Czyże gm. w. Czyże gm. w. Czyże
51.    gm. w. Dubicze Cerkiewne gm. w. Dubicze Cerkiewne gm. w. Dubicze Cerkiewne gm. w. Dubicze Cerkiewne
52.    gm. w. Hajnówka gm. w. Hajnówka gm. w. Hajnówka gm. w. Hajnówka
53.    gm. m. Hajnówka gm. m. Hajnówka gm. m. Hajnówka xxx
54.    gm. w. Bielsk Podlaski gm. m. Bielsk Podlaski gm. m. Bielsk Podlaski xxx
55.    gm. w. Czeremcha gm. w. Czeremcha gm. w. Czeremcha xxx
56.    gm. m-w. Kleszczele gm. m-w. Kleszczele gm. m-w. Kleszczele xxx
57.    gm. w. Narew gm. w. Narew gm. w. Narew xxx
58.    gm. w. Narewka gm. w. Narewka gm. w. Narewka xxx
59.    gm. m. Bielsk Podlaski gm. m. Bielsk Podlaski xxx xxx
60.    gm. w. Gródek gm. w. Gródek xxx xxx
61.    gm. w. Michałowo xxx xxx xxx
62.    gm. m-w. Zabłudów xxx xxx xxx
63.    gm. w. Boćki xxx xxx xxx
64.    gm. w. Białowieża xxx xxx xxx
65.    gm. w. Milejczyce xxx xxx xxx
66.    gm. w. Nurzec-Stacja xxx xxx xxx
   mniejszość ukraińska 
67.    gm. w. Stubno xxx xxx xxx
68.    gm. w. Komańcza xxx xxx xxx
69.    gm. w. Lelkowo xxx xxx xxx
70.    gm. w. Godkowo xxx xxx xxx
71.    gm. m. Górowo Iławieckie xxx xxx xxx
72.    gm. w. Kruklanki xxx xxx xxx
73.    gm. w. Banie Mazurskie xxx xxx xxx
74.    gm. w. Budry xxx xxx xxx
75.    gm. w. Pozezdrze xxx xxx xxx
76.    gm. m-w. Biały Bór xxx xxx xxx
   mniejszość litewska 
77.    gm. w. Puńsk gm. w. Puńsk gm. w. Puńsk gm. w. Puńsk
78.    gm. w. Sejny xxx xxx xxx
   mniejszość łemkowska 
79.    gm. w. Uście Gorlickie xxx xxx xxx
Suma 79 gmin 41 gmin 30 gmin 5 gmin
% gmin ogółem (2478) 3,2% 1,7% 1,2% 0,2%

Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych i zestawień GUS (wyniki Narodowego Spisu Ludności i Mieszkań z 2002 r.).

Ponadto należy uwzględnić 10 gmin kaszubskich. Są to – w powiecie kartuskim: gm. w. Przodkowo, gm. w. Sulęczyno, gm. w. Stężyca, gm. w. Sierakowice, gm. w. Chmielno, gm. w. Somonino; w powiecie puckim: gm. w. Puck; w powiecie wejherowskim: gm. w. Szemud, gm. w. Linia; w powiecie bytowskim: gm. w. Parchowo. Razem otrzymujemy zatem 51 gmin, w których w świetle ustawy o mniejszościach... dopuszczony może być język mniejszości lub język regionalny jako język pomocniczy.

1Podkomisję powołano 14 marca 2002 r. spośród posłów Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych, Komisji Administracji i Spraw Wewnętrznych oraz Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży. 30 października 2003 r. komisje uzupełniły skład Podkomisji. Odbyły się 24 posiedzenia Podkomisji – pierwsze 14 marca 2002 r., ostatnie – 28 kwietnia 2004 r., kiedy to przyjęto sprawozdanie Podkomisji.

 


Strona główna|O mnie|News
Teksty: Książki|Artykuły|Recenzje|Wywiady
Dydaktyka: Plany zajęć|Materiały
Mniejszości narodowe: Sporne pomniki niemieckie na Śląsku|Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce
Rubikon: Archiwalne numery

© Wszelkie prawa zastrzeżone. Treść: Lech Nijakowski. Webdesign: Nightday83